Czy gaz pieprzowy jest bezpieczny? Co mówią badania, a co etykieta

Czy gaz pieprzowy jest bezpieczny? W opisach sklepowych wraca odpowiedź, że tak, i to bez żadnych poważnych skutków dla zdrowia. Badania mówią ostrożniej. Większość obrażeń rzeczywiście mija sama. Część nie mija.

Jak działa gaz pieprzowy

Substancją czynną jest OC, czyli oleożywica z papryki, a w niej kapsaicyna. Ta pobudza receptor TRPV1 na zakończeniach nerwów czuciowych, co wywołuje silny ból, pieczenie i stan zapalny, odczuwalne najmocniej w oczach i drogach oddechowych. Stąd całe działanie.

Sama nazwa jest trochę myląca. W pojemniku nie ma gazu w chemicznym sensie. Jest ciekły roztwór, który wyrzuca na zewnątrz gaz napędowy – w postaci mgły, strumienia, żelu albo piany, zależnie od produktu. Gaz CS, z którym bywa mylony, to zupełnie inny, syntetyczny związek.

Co mówią badania o zdrowiu

Najszerszy obraz daje przegląd systematyczny Haar i współpracowników z 2017 roku. Opublikowało go czasopismo BMC Public Health, a autorzy zebrali w nim 31 badań z 11 krajów dotyczących użycia gazu łzawiącego i pieprzowego do rozpraszania tłumu, w których pomocy medycznej szukało łącznie 5910 osób. Obrażenia stwierdzono u 87% z nich.

Wynik da się streścić dwojako. Po gazie pieprzowym 94% obrażeń było łagodnych. Po tym samym gazie 6% – czyli ponad czterysta przypadków w zebranych danych – sklasyfikowano jako poważne. W całym przeglądzie, łącznie z gazem łzawiącym, odnotowano 2 zgony. Trwała niepełnosprawność dotknęła 67 osób. Autorzy zaznaczają, że prawdziwe liczby są prawdopodobnie wyższe, bo nikt nie zbiera takich danych systematycznie.

Opracowanie StatPearls, podręcznik kliniczny prowadzony w bazie NCBI, wymienia powikłania rzadkie, ale opisane. Są wśród nich skurcz oskrzeli, chemiczne zapalenie płuc, obrzęk płuc i uduszenie, a po stronie oczu martwicze zapalenie rogówki, jaskra wtórna, zaćma i utrata wzroku. Rzadkie nie znaczy zmyślone.

A ile trwają objawy? StatPearls podaje, że w większości przypadków mijają same w ciągu 10–30 minut po odejściu od źródła. U osób z chorobami płuc objawy oddechowe mogą utrzymywać się dłużej. W opisach krąży też twierdzenie, że gaz wywołuje ślepotę, która przechodzi po kilkunastu minutach. Nie znalazłem badania, które mierzyłoby czas utraty wzroku w ten sposób, więc tej liczby nie powtarzam.

Przypadkowy kontakt – pierwsza pomoc

Dla posiadacza realne scenariusze są banalne. Pojemnik odpala w kieszeni kurtki, wiatr znosi mgłę z powrotem na twarz albo ktoś w domu bierze go do ręki z ciekawości i naciska, zanim zdąży przeczytać, co trzyma. Zalecenia amerykańskiego National Capital Poison Center i opracowania StatPearls są tu zgodne co do zasady.

1. Odejdź od źródła na świeże powietrze. Czas z dala od substancji to według NCPC jedyny czynnik, który w badaniach nad łagodzeniem objawów wypadał spójnie.
2. Zdejmij soczewki kontaktowe przed płukaniem. NCPC zaleca je wyrzucić, a okulary umyć wodą z mydłem.
3. Płucz oczy wodą. NCPC podaje 10–15 minut wodą o temperaturze pokojowej, StatPearls co najmniej 10–20 minut wodą albo solą fizjologiczną.
4. Umyj skórę wodą z mydłem, zdejmij skażone ubranie. Koszulę wciąganą przez głowę lepiej rozciąć, niż przeciągać przez twarz.

Do lekarza jedź od razu, jeśli pojawi się świszczący oddech, duszność, ból w klatce piersiowej albo ból oka, który nie mija. To lista z zaleceń NCPC. Polskich wytycznych dla tej konkretnej substancji nie udało mi się znaleźć w wolnym dostępie – w razie wątpliwości dzwoń pod 112.

Jak czytać etykietę

Na opakowaniach najczęściej widać procent OC i liczbę jednostek w skali Scoville’a. Obie wartości opisują surowiec. Producent SABRE zwraca uwagę na trzecią, rzadziej podawaną: MC, czyli zawartość głównych kapsaicynoidów. Jego zdaniem to MC mówi o sile całej mieszanki, a procent OC tylko o tym, ile surowego ekstraktu dodano.

Termin ważności znajdziesz zwykle na spodzie pojemnika. SABRE podaje cztery lata dla sprayu osobistego i trzy dla sprayu na niedźwiedzie. Pojemnik po terminie wymień.

Bezpieczeństwo posiadacza

Ryzyko dotyczy też samego posiadacza. Sprzedawcy zgodnie opisują, że typ strumienia decyduje, jak łatwo substancja wraca na tego, kto trzyma pojemnik.

Druga sprawa to przechowywanie. Pojemnik jest pod ciśnieniem, więc sprzedawcy przestrzegają przed zostawianiem go w samochodzie nagrzanym przez słońce. Trzymaj go poza zasięgiem dzieci, najlepiej z zabezpieczeniem przed przypadkowym naciśnięciem.

Do samolotu go nie zabierzesz. Tabela IATA dla pasażerów wymienia gaz pieprzowy wśród przedmiotów zakazanych na osobie, w bagażu podręcznym i w bagażu rejestrowanym. Przepisy państw i przewoźników mogą to jeszcze zawężać, więc przed lotem sprawdź zasady swojej linii.

Odstraszacze na zwierzęta

Dla turysty w Bieszczadach czy w Tatrach ciekawsza bywa inna kategoria. Spraye na zwierzęta różnią się składem od osobistych. SABRE podaje dla sprayu na psy 0,5–1,0% MC, a dla sprayu na niedźwiedzie 2,0% MC i zasięg do 40 stóp, czyli około 12 metrów. Spray osobisty tego producenta sięga 10–25 stóp.

W USA spray na niedźwiedzie rejestruje się w agencji EPA jako pestycyd przeznaczony wyłącznie do użycia wobec zwierząt. Odpowiednika takiej kategorii w przepisach polskich ani unijnych nie znalazłem. Tego typu produkt, na przykład Walther ProSecur Bear Defender w Ostry-Sklep, ma większą pojemność niż spraye osobiste. Parametry porównuj na karcie producenta.

Najczęstsze pytania