Kuchenka turystyczna – spirytus, paliwo stałe czy gaz? Czas gotowania, zimno i czad

Kuchenka Trangia to zestaw osłon przeciwwiatrowych, w który wkłada się palnik. Z palnikiem spirytusowym zagotowuje litr wody w 10–15 minut. Z gazowym palnikiem tej samej firmy – w 3–4 minuty. Spirytus, kostki paliwa stałego i gaz inaczej też znoszą mróz, inaczej się je przechowuje, a każde paliwo ma w instrukcji własne zakazy. Jeden zakaz powtarza się we wszystkich instrukcjach. Żadnej kuchenki w namiocie.

Ile trwa zagotowanie wody

Producenci podają czasy zagotowania, ale każdy mierzy po swojemu: inna ilość wody, inny garnek, inna pogoda. Trangia przy palniku gazowym dopisuje, że wynik zależy od pogody i jakości paliwa. Liczby niżej pokazują więc rząd wielkości, a nie wynik wyścigu.

Gaz wygrywa wyraźnie. Spirytus jest najwolniejszy, ale palnik Trangii to prosty mosiężny kubek o wadze 110 g, bez zaworu i bez ciśnienia. Kostka Esbit zajmuje jeszcze mniej miejsca. Szybkość to jedno, a reszta zależy od tego, gdzie i kiedy gotujesz.

Kuchenka spirytusowa

Palnik spirytusowy to otwarty pojemnik z knotem w środku. Wlewasz paliwo, podpalasz, stawiasz na nim garnek. Trangia pisze w instrukcji, że palnik pasuje do jej kuchenek z serii 25 i 27.

• Ile paliwa. Palnik napełnia się najwyżej do 2/3 wysokości, czyli około 100 ml. Tyle pali się około 25 minut, a 5 cl (50 ml) zagotowuje litr wody w 10–15 minut.
• Jakie paliwo. Wyłącznie na bazie alkoholu, na przykład denaturat albo bioetanol, co najmniej 70 % alkoholu. Etanol daje według Trangii najlepszy efekt, ale więcej sadzy. Metanol kopci mniej, za to wydziela toksyczne opary.
• Czego nie wlewać. Benzyny, oleju napędowego, nafty i oleju do lamp. Trangia ostrzega, że grożą poważnymi obrażeniami i niszczą knot.
• Sadza na garnku. Producent radzi rozcieńczyć paliwo wodą w proporcji 10–15 % wody.

Najważniejsza zasada dotyczy dolewania. Trangia pisze, że dolewanie paliwa do gorącego palnika jest bardzo niebezpieczne. Przed dolaniem sprawdź ręką. Płomień ma być zgaszony, palnik ostygnięty. Płomień gasi się, nakładając na palnik pokrywkę-regulator z zamkniętą klapką.

Paliwo w palniku można zostawić do jutrzejszego gotowania na biwaku. Na drogę – nie. Trangia każe wtedy przelać je z powrotem do butelki albo wypalić, bo spakowany palnik może przeciekać. Do napełniania producent poleca butelkę z korkiem zabezpieczającym i zabrania lania prosto z kanistra.

Paliwo stałe

Paliwo stałe Esbit to sprasowane kostki, według producenta głównie z metenaminy, inaczej heksaminy, związku chemicznego używanego jako paliwo, oraz wosku. Kostkę kładzie się na kuchence, na przykład stalowej Esbit Pocket Stove, i podpala zapalniczką albo zapałką.

Esbit podaje czas palenia dla każdej wielkości kostki: 4 g około 5 minut, 5 g około 7, 14 g około 12, a 27 g około 15 minut. Pół litra wody gotuje się około 5 minut. Wartość opałowa to około 28 400 kJ/kg, czyli tyle energii daje kilogram kostek. Gdy trzeba gotować dłużej, dokłada się kolejną kostkę.

Producent ostrzega, że to łatwopalne ciało stałe, które może wywołać alergię skórną, i zaleca rękawice ochronne. Kostki przechowuje się w suchym miejscu, z dala od ognia i poza zasięgiem dzieci. W samolocie nie wolno ich mieć w bagażu podręcznym.

Kuchenka gazowa

Kuchenka gazowa pracuje na kartuszu, czyli metalowym pojemniku z gazem pod ciśnieniem. Trangia wymaga kartuszy z gwintowanym zaworem zgodnych z EN 417 – europejską normą dla jednorazowych kartuszy gazowych – a MSR kartuszy z certyfikatem EN 417. W środku jest mieszanka propanu z butanem albo izobutanem. MSR podaje dokładny skład swoich kartuszy – 80 % izobutanu i 20 % propanu.

Palnik gazowy Trangia Storm, w którym kartusz łączy się z palnikiem elastycznym wężem i stoi obok kuchenki, zużywa według instrukcji 192 g gazu na godzinę przy mocy 2,3 kW. Zagotowanie litra wody kosztuje około 15 g gazu. MSR podaje dla kuchenki PocketRocket 2 litr w 3,5 minuty.

Osobna sprawa to osłona przeciwwiatrowa. MSR zabrania jakiejkolwiek osłony, bo kartusz w wysokiej temperaturze może wybuchnąć albo wyciec. Primus każe nigdy nie obudowywać kuchenki z kartuszem osłoną ani kamieniami. Trangia Storm rozwiązuje to inaczej. Palnik stoi w kuchence z osłoną, ale kartusz łączy się z nim wężem i stoi z boku, z dala od ciepła.

Przy każdym podłączeniu sprawdza się uszczelkę między kuchenką a kartuszem – uszkodzona albo zużyta wyklucza użycie. Kuchenkę na kartusz nakręca się ręką, bez dociągania na siłę. Szczelność sprawdza się wodą z mydłem, nigdy płomieniem. Kartusze MSR każe trzymać poniżej 49 °C, a Primus podaje 50 °C jako maksymalną temperaturę przechowywania i pracy.

Kuchenkę Trangia 25 ma w ofercie Ostry-Sklep: kuchenka turystyczna Trangia 25-5 UL. Według Trangii w kuchence 25 pracuje zarówno palnik spirytusowy, jak i gazowy Storm, więc paliwo można zmienić bez wymiany całego zestawu.

Zimno

Mróz każde paliwo znosi inaczej, a instrukcje podają różne progi.

Spirytus słabnie najwcześniej. Od około +5 °C Trangia zaleca przystawkę zimową z podgrzewaczem – paliwo w podgrzewaczu wypala się w około dwie minuty, a płomień bywa wtedy wyższy niż zwykle. Gaz w palniku Storm traci moc poniżej 0 °C i Trangia każe wtedy użyć kartusza zimowego, czyli przeznaczonego do niskich temperatur. Primus radzi ogrzać kartusz w dłoniach albo pod ubraniem. MSR stawia granicę na −18 °C i dodaje, że w mrozie uszczelki sztywnieją i mogą przepuszczać gaz, więc przed zapaleniem i po nim trzeba sprawdzić szczelność.

Esbit pisze tylko, że paliwo stałe działa na mrozie i wysoko w górach. Liczby brak.

Czad i namiot

MSR i Trangia ostrzegają na swoich kuchenkach gazowych, że mogą one wytwarzać czad, czyli tlenek węgla. NHS, brytyjska publiczna służba zdrowia, pisze, że czad jest bezbarwny i nie ma zapachu. Nie da się go wyczuć. Wśród jego źródeł wymienia kuchenki kempingowe używane w środku. Objawy zatrucia to według NHS między innymi ból i zawroty głowy, nudności, osłabienie, zmęczenie, splątanie i duszność.

Instrukcje mówią to samo, każda swoimi słowami. MSR i etykieta palnika Trangia Storm ostrzegają, że czad z kuchenki może zabić, i zabraniają używania jej w kamperze, namiocie, aucie i w domu. Primus dodaje, że kuchenka zużywa tlen. Esbit zabrania paliwa stałego w namiocie, a Trangia każe używać palnika spirytusowego tylko na zewnątrz.

Amerykańska komisja bezpieczeństwa produktów, CPSC, policzyła, że w latach 2006–2010 co najmniej 26 osób zmarło z powodu czadu ze sprzętu kempingowego, w tym kuchenek. Wysoko w górach ryzyko zatrucia jest według CPSC większe.

Gdzie w lesie wolno w ogóle zapalić kuchenkę, zależy od przepisów i od nadleśnictwa. Opisujemy to w tekście o biwakowaniu w dziczy.

Najczęstsze pytania