Biwak w dziczy – gdzie w Polsce wolno nocować w lesie i jak się przygotować

Biwak w dziczy w Polsce zaczyna się od mapy, nie od plecaka. Ustawa o lasach zakazuje biwakowania poza miejscami wyznaczonymi, więc najpierw trzeba wiedzieć, gdzie wolno rozwiesić hamak. Dopiero potem dobiera się śpiwór, planuje gotowanie i myśli o kleszczach.

Gdzie wolno nocować

Art. 30 ust. 1 ustawy o lasach wymienia czynności zakazane w lesie. Pkt 10 dotyczy biwakowania „poza miejscami wyznaczonymi przez właściciela lasu lub nadleśniczego”. Rozbicie namiotu w pierwszym lepszym zagajniku odpada.

W parkach narodowych i rezerwatach przyrody obowiązuje ustawa o ochronie przyrody. Jej art. 15 ust. 1 pkt 23 zakazuje biwakowania z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez dyrektora parku, a w rezerwacie – przez regionalnego dyrektora ochrony środowiska. Plan wyjazdu do parku zaczyna się więc od strony parku i listy jego pól biwakowych.

Legalną furtką w lasach państwowych jest program „Zanocuj w lesie”. Nadleśnictwa wyznaczają w nim obszary, na których wolno nocować bez pytania nikogo o zgodę, jeśli trzymasz się zasad.

Zasady programu „Zanocuj w lesie”

Ogólny regulamin publikują Lasy Państwowe, a szczegółowe regulaminy dla konkretnych obszarów wiszą na stronach poszczególnych nadleśnictw, więc przed wyjazdem trzeba przeczytać oba. Granice? Pokazuje je mapa Banku Danych o Lasach i aplikacja mBDL, a w terenie na przykład słupki oddziałowe albo drogi.

Najważniejsze liczby są dwie. W jednym miejscu może nocować maksymalnie 9 osób, nie dłużej niż 2 noce z rzędu, i wtedy nie trzeba niczego zgłaszać. Większa grupa albo dłuższy pobyt wymaga maila do nadleśnictwa najpóźniej 2 dni robocze przed noclegiem. I potwierdzenia z jego strony.

Regulamin rekomenduje hamak albo płachtę biwakową. Namiot rozbija się na trwałej nawierzchni, bez szkody dla runa i bez rozgarniania ściółki. Do lasu nie wjeżdża się pojazdem silnikowym, zaprzęgowym ani motorowerem – auto zostaje na parkingu leśnym.

Przed wyjazdem warto zajrzeć na mapę zakazów wstępu w Banku Danych o Lasach. Las bywa zamknięty okresowo, na przykład przy dużym zagrożeniu pożarowym, a na części obszarów leżą uprawy leśne czy ostoje zwierząt ze stałym zakazem wstępu. Przy ostrzeżeniach przed silnym wiatrem lub burzą Lasy Państwowe radzą zrezygnować z pobytu. Regulamin przypomina też, że w lesie bywają rowerzyści, jeźdźcy i myśliwi. Stąd rada, by nosić jaskrawe kolory i zostawić na noc zapalone, widoczne z daleka światło.

Pies w lesie to osobny temat. Ta sama ustawa o lasach w art. 30 ust. 1 pkt 13 zakazuje puszczania psów luzem.

Ognisko i kuchenka

Z ogniem sprawa jest prosta. Art. 30 ust. 3 ustawy o lasach zakazuje rozniecania ognia poza miejscami wyznaczonymi przez właściciela lasu lub nadleśniczego – w lesie, na terenach śródleśnych i w pasie do 100 m od granicy lasu, czyli także poza samym lasem. Regulamin programu tego nie łagodzi.

Drewno na ognisko trzeba przynieść ze sobą, bo zbieranie go w lesie jest zabronione, podobnie jak budowa konstrukcji obozowych. Wyjątkiem są miejsca, które nadleśnictwo samo wskaże jako zaopatrzone w drewno. Jak w tych warunkach rozpalić ogień, opisujemy w poradniku o krzesiwach.

Kuchenka gazowa jest dopuszczona warunkowo. Trzeba sprawdzić, czy dane nadleśnictwo w ogóle na nią pozwala, a potem – dwa razy dziennie – stopień zagrożenia pożarowego. Lasy Państwowe aktualizują go o 10:00 i 14:00, a przy trzecim, „czerwonym” stopniu kuchenki są zabronione. Stały nadzór to warunek. Na torfie, wśród wrzosu, w wysokiej trawie i w drzewostanach, gdzie korony zaczynają się niżej niż 5 m nad ziemią, kuchenki nie wolno używać wcale.

Na czym i w czym spać

Temperatury na metkach śpiworów opisuje norma ISO 23537-1, która w 2017 roku zastąpiła EN 13537. Laboratorium IDFL, które wykonuje te testy, opisuje metodę tak: manekin termiczny ubrany w cienką bieliznę termiczną i skarpety leży w śpiworze w warunkach laboratoryjnych.

Z trzech liczb najważniejsza jest temperatura komfortu: do niej osoba leżąca swobodnie, na przykład na plecach, jeszcze nie odczuwa zimna. Temperatura limit dotyczy pozycji zwiniętej. Extreme? To już próg, przy którym możliwy jest uszczerbek na zdrowiu przez hipotermię, i IDFL nie zaleca używania śpiwora w tej temperaturze ani niżej.

Norma ma też swoje granice. Według IDFL nie obejmuje śpiworów wojskowych, wyprawowych w klimat ekstremalny ani dziecięcych, a za granicę warunków ekstremalnych przyjmuje −20 °C.

Śpiwór nie grzeje sam z siebie, jeśli leży na zimnej ziemi. Izolację maty opisuje wartość R – im wyższa, tym lepiej mata zatrzymuje ciepło. Therm-a-Rest wyjaśnia, że od 2019 roku istnieje wspólna metoda jej pomiaru, ASTM F3340-18, dzięki której maty różnych producentów da się porównać wprost. Przeliczników wartości R na stopnie Celsjusza producent w tym opisie nie podaje, więc tabelom z internetu warto nie ufać w ciemno.

Kto chce spróbować noclegu tak, jak rekomenduje regulamin programu, może zacząć od hamaka z moskitierą, na przykład Tigerwood Niedźwiedź XL z moskitierą w Ostry-Sklep. Pod spód i tak przyda się izolacja.

Woda

Wody ze strumienia nie pije się bez uzdatnienia. Najprostsza metoda to gotowanie. Amerykańskie CDC zaleca doprowadzić czystą wodę do intensywnego wrzenia i utrzymać je przez minutę. Powyżej około 2000 m n.p.m. – 3 minuty. W Polsce taka wysokość zdarza się tylko w Tatrach.

Kleszcze

Główny Inspektorat Sanitarny zaleca po każdym powrocie z lasu dokładnie obejrzeć ciało. Kleszcze najczęściej siedzą tam, gdzie skóra jest najdelikatniejsza: za uszami, na granicy włosów, w zgięciach stawów, w pachwinach.

Kleszcza chwyta się pęsetą jak najbliżej skóry i usuwa zdecydowanym ruchem pionowo do góry, bez zgniatania i przekręcania. Nie smaruje się go masłem, tłuszczem ani alkoholem. Potem dezynfekcja miejsca ukłucia i pęsety, mycie rąk i obserwacja przez miesiąc. Rumień wędrujący, typowy objaw boreliozy, pojawia się według GIS zwykle po 3–30 dniach, ale okres wylęgania może trwać do 3 miesięcy.

Na kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) jest szczepionka. GIS zaleca ją osobom przebywającym na terenach, gdzie choroba występuje częściej. Szczegóły schematu szczepień omówi lekarz.

Gdy coś pójdzie źle

Numer alarmowy w Polsce to 112. W górach i nad wodą jest jeszcze aplikacja Ratunek. Według GOPR łączy ona z numerem ratunkowym GOPR i TOPR w górach albo WOPR i MOPR nad wodą, a ratownicy dostają SMS z lokalizacją z dokładnością do około 3 metrów.

Najprostsze zabezpieczenie jest jednak starsze od każdej aplikacji. Ktoś w domu powinien wiedzieć, w którym nadleśnictwie nocujesz i kiedy wracasz.

Najczęstsze pytania